Prawie jak Biblia

3 maja 2013
Comments off
6 766 Odsłon

Tekst: Alfred J. Palla

Oprócz starotestamentowych, Żydzi mieli w starożytności także inne pisma religijne. Powstały one po śmierci ostatniego starotestamentowego proroka Malachiasza, a więc w okresie międzytestamentalnym, kiedy to, jak wierzyli Żydzi, nie było daru proroctwa[1]. Żydowskie pisma, które powstały w tych wiekach, dzielimy na pseudoepigrafy i apokryfy.

Pseudoepigrafy
Pseudoepigrafy pochodzą z okresu od III wieku p.n.e. do II wieku n.e.[2]. Ich nazwa znaczy z greckiego „fałszywie podpisane”, gdyż nie napisali ich ci, których imiona noszą. Z tego powodu pseudoepigrafów nigdy nie brano pod uwagę w kontekście kanonu Starego Testamentu. Zawierają one legendy, fikcję literacką i wizje oparte na starotestamentowym materiale, a także treści ezoteryczne i okultystyczne. Zalicza się do nich między innymi: Księgę Adama i Ewy, Księgi Henocha, Księgę Jubileuszy, Testament Adama, Testament Abrahama, Testament dwunastu patriarchów, Testament Mojżesza, Testament Salomona, Apokalipsę Abrahama, II i III Księgę Barucha, III i IV Księgę Machabejską[3]. W poczet pseudoepigrafów wlicza się także pisma, wobec których nazwa „fałszywie podpisane” nie jest adekwatna, takie jak III i IV Księga Machabejska. Z kolei niektóre księgi tradycyjnie zaliczane do apokryfów, powinny być wymieniane wśród pseudoepigrafów, na przykład apokryficzne Księgi Ezdrasza oraz Księga Barucha, gdyż powstały długo po śmierci tych, których imiona noszą, toteż są one „fałszywie podpisane”.

W Nowym Testamencie jest cytat z Księgi Henocha (Jud 14)[4], czym niektórzy próbują nadać pseudoepigrafom kanoniczny status. Nie ma jednak pewności, czy jego źródłem nie jest starsza ustna tradycja (Rdz 5:22). Nawet jednak, gdyby pochodził z tego pseudoepigrafu, to samo zacytowanie danej księgi nie czyni jej natchnioną. Apostoł Paweł cytował pogańskich poetów, takich jak Aratus (Dz 17:28), Menander (1Kor 15:33) czy Epimenides (Tt 1:12), nie uważając ich za natchnionych.

Apokryfy
Nazwa apokryfów pochodzi od greckiego apocryphos, które oznaczało rzecz ukrytą lub tajemną (Dn 12:9-10)[5]. Nazywano je tak, gdyż ich treść budziła wątpliwości natury doktrynalnej[6], albo z powodu zawartej w nich wiedzy ezoterycznej[7].
Żydzi, a także wczesnochrześcijańscy pisarze, włącznie z Orygenesem i Hieronimem, którzy spędzili całe swoje życie na badaniu tekstów biblijnych, nie uważali apokryfów za natchnione. Ich decyzja nie była arbitralna. Apokryfy nie spełniały kryteriów kanoniczności.

Przypomnę, że starotestamentowe księgi kanoniczne musiały spełniać kilka warunków. Po pierwsze powstać w języku hebrajskim lub aramejskim, zaś apokryfy spisano po grecku. Musiały cieszyć się statusem ksiąg natchnionych, którego apokryfy nie posiadały. Nie mogły powstać po czasach Ezdrasza, jak pisma apokryficzne. Nie powinny zaprzeczać żadnej z natchnionych ksiąg, ani zawierać błędów, których nie da się logicznie wyjaśnić, jak to ma miejsce w przypadku apokryfów.

W apokryfach jest wiele problemów natury moralnej i teologicznej. Na przykład, w Księdze Judyty główna bohaterka prosi Boga, aby posłużył się jej kłamstwem i wsparł jej podstęp[8]. Druga Księga Machabejska zachęca do czynności religijnych niewystępujących w Biblii, takich jak modlitwa i ofiara za zmarłych[9]. Księga Tobiasza zachęca do praktyk okultystycznych[10]. Inne apokryfy wspierają fałszywą naukę o zbawieniu z dobrych uczynków[11], które rzekomo oczyszczają nas z grzechów[12], podczas gdy Biblia uczy, że jedynie „krew Jezusa Chrystusa, Syna jego, oczyszcza nas od wszelkiego grzechu” (1J 1:7). Księga Mądrości promuje platoński dualizm i helleńską ideę nieśmiertelnej duszy[13], o czym Pismo Święte nie uczy. W tej samej księdze znajdziemy pogląd o stworzeniu świata z materii[14], podczas gdy Biblia podaje, że Bóg stworzył świat ex nihilo: „Słowem Boga wszechświat został tak stworzony, iż to, co widzimy, powstało nie z rzeczy widzialnych” (Hbr 11:3).

Apokryfy zawierają również błędy historyczne. W Księgach Machabejskich są liczne sprzeczności chronologiczne. Księga Tobiasza informuje błędnie, że król asyryjski Sancheryb (705-681) był synem Salmanasara V 727-722)[15], choć był synem Sargona II (722-705), że Niniwę podbili Nabuchodonozor (605-562) i Kserkses (486-465)[16], choć faktycznie dokonali tego królowie Nabopolasar (625-604) i Kyaksares (625-585). Autor Księgi Judyty mylnie podał, że babiloński władca Nabuchodonozor panował w Niniwie jako król asyryjski[17]. W Drugiej Księdze Machabejskiej są sprzeczne dane o śmierci Antiocha Epifanesa (215-163), gdyż na jednym miejscu czytamy, że kapłani perscy zwabili go do świątyni i tam zabili[18], a na innym, że zmarł na skutek choroby[19]. W Księdze Tobiasza czytamy, że jej autor był młodzieńcem, kiedy jego pokolenie odstąpiło od królestwa Dawida za panowania Jeroboama (930-909)[20], a także, że poszedł on do niewoli asyryjskiej w czasach Salmanasara V (727-722)[21]. Musiałby żyć dwa wieki, podczas gdy na końcu tej księgi jest informacja, że zmarł w wieku 117 lat[22]. Jeremiasz podał, że po najeździe Babilończyków udał się ze swoim sekretarzem Baruchem do Egiptu (Jr 43:6-7), natomiast według apokryficznej Księgi Barucha prorok Jeremiasz był w Babilonie[23].

Księgi te nie spełniają warunków kanoniczności, dlatego protestanckie kościoły na ogół nie akceptują ich jako natchnione, w przeciwieństwie do Kościoła katolickiego i Kościoła prawosławnego, które dodały niektóre z nich do kanonu Starego Testamentu. Kościół katolicki dołączył 7 apokryficznych ksiąg do Starego Testamentu jako drugokanoniczne: Księga Tobiasza, Judyty, I i II Machabejska, Mądrości, Syracha i Barucha. Dodatkowo do Księgi Barucha dołączono List Jeremiasza, a do Księgi Estery apokryficzny dodatek (Est 10:4-31). Do Księgi Daniela włączono modlitwę Azariasza (Dn 3:24-90), historię o Zuzannie i starcach (Dn 13) oraz o Belu i smoku (Dn 14). Warto nadmienić, że w Qumran zachowało się kilka starożytnych kopii Księgi Daniela, ale żadna z nich nie zawiera dodatków drugokanonicznych[24].

W Kościele katolickim apokryfy włączono do Starego Testamentu podczas Soboru Trydenckiego w XVI wieku. Do tej decyzji przyczyniła się działalność reformatorów, którzy domagali się powrotu do wiary zgodnej z Pismem Świętym. Za pomocą apokryfów próbowano wesprzeć krytykowane przez reformatorów nauki i praktyki, niemające biblijnego uzasadnienia, zwłaszcza zbawienie z uczynków[25], czyściec[26] oraz modlitwę i msze za zmarłych[27]. Dlatego nie dodano wszystkich apokryfów, na przykład pominięto apokryficzne Księgi Ezdrasza, które nie wspierają modlitw za zmarłych[28].

Niektórzy z biblistów wyjaśniają włączenie apokryfów obecnością niektórych z nich w kodeksach zawierających grecki przekład Starego Testamentu, zwany Septuagintą, mimo że można ją wyjaśnić powodami, które nie wspierają takiego wniosku. Gdyby jednak pójść za tym argumentem, wówczas należałoby dodać więcej ksiąg, bo na przykład w Septuagincie z Kodeksu Watykańskiego jest I Księga Ezdrasza, której Kościół katolicki nie uznaje za kanoniczną. Septuaginta w Kodeksie Aleksandryjskim występuje z I Księgą Ezdrasza, III i IV Księgą Machabejską, a także I i II List Klemensa, nieuznawane za kanoniczne przez Kościół katolicki. Septuaginta w Kodeksie Watykańskim nie zawiera Ksiąg Machabejskich, a w Kodeksie Synajskim nie ma w niej Księgi Barucha, które Kościół katolicki zalicza do drugokanonicznych ksiąg. Kodeks Synajski zawiera IV Księgę Machabejską, a wśród ksiąg nowotestamentowych List Barnaby i Pasterz Hermasa, których nie ma w katolickim kanonie Pisma Świętego. Inne zachowane manuskrypty Septuaginty zawierają III Księgę Ezdrasza oraz Modlitwę Manassesa, których Kościół katolicki również nie rozpoznaje jako części Starego Testamentu. W związku z tym argument za dodaniem apokryfów do Biblii z powodu ich obecności w niektórych kodeksach z Septuagintą nie jest zasadny.

Kanon poszerzony o niektóre apokryfy opiera się na 44 księgach wymienionych przez Augustyna z Hippony (354-430)[29], który jednak przyznawał, że nie było ich w hebrajskiej Biblii[30]. Jego postawa wobec tych ksiąg brała się z wiary, że Septuaginta to dzieło natchnione, a jak już wspomniałem, wówczas kodeksy z Septuagintą mogły zawierać także niektóre apokryfy[31]. Wydaje się jednak, że Augustyn rozróżniał między księgami, które Żydzi uważali za natchnione, gdyż nie używał apokryfów jako autorytetu w sprawach doktrynalnych. Na przykład, kiedy jego oponenci zacytowali w obronie samobójstwa tekst z II Księgi Machabejskiej[32], Augustyn odrzucił ich argument tym, że owej księgi nie było w hebrajskim kanonie uznawanym przez Jezusa Chrystusa![33].

Pan Jezus i apostołowie wielokrotnie cytowali starotestamentowe pisma, ale ani razu nie cytowali ksiąg apokryficznych, co jest znamienne. W Nowym Testamencie występuje około 433 cytatów, które są rozłożone między trzy części Starego Testamentu: 144 z Pięcioksięgu Mojżeszowego, 148 z Ksiąg Proroków, 141 z Pism dydaktycznych[34]. Pochodzą one z 30 spośród 39 starotestamentowych ksiąg[35]. Aż 73 razy poprzedza je zwrot: „napisano”, a w przypadku około 21 cytatów z 11 starotestamentowych ksiąg użyto słowa „Pisma”[36], a ich słowa przypisano Bogu lub Duchowi Świętemu[37]. Nie można tego powiedzieć o apokryficznych księgach.

Autorzy żydowskich pism odkrytych w Qumran cytowali proroctwa mesjańskie wyłącznie z ksiąg kanonicznych[38]. Filon z Aleksandrii, który często odwoływał się do starotestamentowych pism, także nie cytował apokryfów[39]. Wczesnochrześcijańscy autorzy powoływali się na apokryficzne księgi, ale nie ma dowodów, aby uważali je za Słowo Boże[40]. Orygenes nie uważał ich za natchnione[41]. Najwcześniejsze chrześcijańskie przekłady Pisma Świętego, takie jak syryjska Peszitta, nie zawierały apokryfów w kanonie Starego Testamentu[42]. Hieronim ze Strydonu uważał, że kanon Starego Testamentu powinien być taki sam, jak hebrajski[43].

W przeszłości przypisywano niektóre wypowiedzi wczesnochrześcijańskich pisarzy apokryfom, ale nieraz okazało się potem, że faktycznie pochodziły ze Starego Testamentu. Na przykład autor Listu Barnaby[44] oraz Tertulian[45] cytowali Księgę Izajasza z Septuaginty (Iz 3:10), a nie Księgę Mądrości[46], jak kiedyś błędnie sądzono. Na innym miejscu Tertulian cytował z Księgi Psalmów (Ps 139:23)[47], a nie z Księgi Mądrości, jak wydawało się wcześniej. Justyn Męczennik napisał, że cytuje z Księgi Mądrości[48], a faktycznie chodziło mu o Księgę Przysłów (Prz 8:21-25).

Obecnie trudno przyjąć argumentację za umieszczeniem apokryfów w kanonie Starego Testamentu z powodu ich obecności w niektórych kodeksach z Septuagintą, gdyż żadna z tych kopii nie zawiera ich wszystkich. Grecki przekład starotestamentowych ksiąg dokonany przez żydowskiego tłumacza Akwilę w II wieku n.e. nie zawierał apokryfów, co tylko potwierdza fakt, że Żydzi nie uważali ich za część natchnionego kanonu. Jak napisał znawca manuskryptów biblijnych, F.F. Bruce: „Nie ma żadnego dowodu na to, aby uznać, że te księgi były kiedykolwiek uważane za kanoniczne przez Żydów, w Palestynie czy poza nią, niezależnie, czy czytali po hebrajsku czy po grecku” [49].

Ze względu na błędy natury teologicznej i historycznej w apokryficznych księgach, a także na zawarte w nich nauki i praktyki, sprzeczne z resztą Pisma Świętego, postawienie ich na równi z kanonicznymi księgami Pisma Świętego osłabiłoby jego autorytet. Jezus i apostołowie cytowali starotestamentowe księgi jako natchnione Pismo, ale apokryfów tak nie traktowali. Z tych względów towarzystwa biblijne, wydające Biblię na potrzeby wszystkich chrześcijan, pomijają apokryfy lub dodają je na końcu osobno.


[1] Józef Flawiusz, Przeciw Apionowi, 1:41 (8); 1 Księga Machabejska 4:46; 9:27; 14:41.
[2] Norman L. Geisler, William E. Nix, A General Introduction to the Bible, s. 263.
[3] James H. Charlesworth, The Old Testament Pseudoepigrapha, t. 1-2.
[4] Księga Henocha, 1:9.
[5] Czwarta Księga Ezdrasza, 14:44-48.
[6] Roland K. Harrison, Old Testament and New Testament Apocrypha, [w:] F.F. Bruce, J.I Packer, Philip Comfort, Carl F.H. Henry, red., The Origin of the Bible, s. 83.
[7] Geoffrey W. Bromiley, red., The International Standard Bible Encyclopedia, t. 3, s.v. „Apocrypha”, s. 161.
[8] Księga Judyty 9:10.13.
[9] Druga Księga Machabejska, 12:41-45.
[10] Księga Tobiasza, 6:1-8; 12:9.
[11] Druga Księga Ezdrasza 8:33; Księga Tobiasza 12:9.
[12] Księga Tobiasza, 12:9, Księga Syracha, 3:3.30.
[13] Księga Mądrości, 9:15.
[14] Księga Mądrości, 11:17.
[15] Księga Tobiasza 1:15.
[16] Księga Tobiasza 14:15.
[17] Księga Judyty 1:1.
[18] Druga Księga Machabejska 1:15-16.
[19] Druga Księga Machabejska 9:19-29.
[20] Księga Tobiasza 1:4.
[21] Księga Tobiasza 1:3.13.
[22] Księga Tobiasza 14:14.
[23] Księga Barucha 1:1-2.
[24] Np. 1QDana; 4QDana; 4QDanb.
[25] Księga Tobiasza, 12:9.
[26] Druga Księga Machabejska, 12:43-45.
[27] Druga Księga Machabejska, 12:41-45; Druga Księga Ezdrasza 8:33; Księga Tobiasza 12:9.
[28] Druga Księga Ezdrasza, 7:105.
[29] Augustyn, De doctrina christiana, 2:12-13 (8).
[30] Augustyn, De civitate Dei, 18:38.
[31] Ibid., 18:36.
[32] Druga Księga Machabejska, 14:46.
[33] Geoffrey W. Bromiley, red., The International Standard Bible Encyclopedia, t. 1, s.v. „Canon of the OT”, s. 600.
[34] Siefried H. Horn, red. SDA Bible Dictionary, s.v. „Canon”, s. 180.
[35] Z wyjątkiem: 1Krn, Ezd, Ne, Est, PnP, Lm, Na, Ab, Za.
[36] Siefried H. Horn, red. SDA Bible Dictionary, s.v. „Canon”, s. 180.
[37] Ibid.
[38] Randall Price, Searching for the Original Bible, s. 146; F.F. Bruce, The Canon of Scriptures, s. 40; Menahem Mansoor, The Dead Sea Scrolls, s. 203.
[39] Ibid., s. 595.
[40] Roger Beckwith, The Old Testament Canon of the New Testament Church and Its Background in Early Judaism, s. 387.
[41] Euzebiusz, Historia Kościoła, 6:25.
[42] Norman L. Geisler, William E. Nix, A General Introduction to the Bible, s. 268.
[43] Hieronim, Prologus Galeatus.
[44] List Barnaby, 6:7.
[45] Tertullian, Adversus Marcionem, 3, 22:5.
[46] Księga Mądrości, 2:12.
[47] Tertullian, De Anima, 15.
[48] Justyn Męczennik, Dialog z Żydem Tryfonem, 129.
[49] F. F. Bruce, The Books and the Parchments, s. 164.

Comments are closed.